MONT SAINT-MICHEL

 

Knipsel451De Mont Saint-Michel is een klein, rotsachtig eiland in buurland Frankrijk, bekend om zijn middeleeuwse abdij.

* Op de torenspits van de abdijkerk staat sinds 1898 een beeld van de heilige Michaël dat honderdzeventig meter boven de baai uitsteekt.

* Het eiland ligt 1 kilometer van de kust van Bretagne, over land bereikbaar bij eb maar bij vloed omringd door zeewater.

* Om het de toeristen naar de zin te maken, loopt er tegenwoordig een smalle brug, met pendeldienst, naar het eiland. De Mont Saint-Michel, met zijn trapstraten, is alleen toegankelijk voor voetgangers.

Korte historie

* De geestelijke gemeenschap op de Mont Saint-Michel werd rond 700 gesticht door bisschop Aubert en zijn volgelingen. Die kwamen toen, op de nog door het bos omringde berg in eenzaamheid bidden. Volgens de overlevering vond in maart 709 een enorm hevige stormvloed plaats waarbij de heuvel in zee kwam te liggen.

* In 847 werd de berg ingenomen door onze doetjes, de Vikings/Noormannen. De kanunniken namen de vlucht. Sindsdien werd het een komen en gaan van bezetters allerlei.

* Vanaf 1874 werden abdij en wallen toegewezen aan de diensten van de historische monumenten behorend tot het Ministerie van Schone Kunsten. Sedertdien werden kosten noch moeite gespaard om de gebouwen in hun oude glorie te herstellen.

* Sinds 2001 verzorgen monastieke broeders en zusters opnieuw de religieuze aanwezigheid in de abdij. Ze verzorgen in de zomer erediensten in de abdijkerk, in de winter in de crypte “Notre-Dame des Trente Cierges”.

Knipsel658Verzanding

* De baai van de Mont Saint-Michel verzandt op een natuurlijke wijze. De zoute moerasgronden worden jaarlijks 20 ha groter. Een later gebouwde dijk belette de getijdenstromingen rond de berg en zorgde zo voor een versnelling van de natuurlijke verzanding van de baai.

* In 1983 werd de dijk weer afgebroken. Een nieuwe afdamming werd tussen 2006 en 2009 uitgevoerd.

* Tussen 2010 en 2011 werden nieuwe parkeerplaatsen op het vasteland aangelegd en werd de shuttledienst voor het vervoer van de toeristen van en naar de berg gestart.

* In 2014 werd de oude parkeerplaats van 15 hectare aan de voet van Mont Saint-Michel verwijderd en werd de brug naar het eiland geopend.

* In 2015 werd uiteindelijk de verbindingsdijk afgebroken. Sindsdien kan men op dagen met voldoende hoogwaterstand de berg weer als eiland bewonderen.

Ötzi de ijsmummie

Op 19 september 1991 (vandaag al exact 31 jaar geleden) ontdekte het Duitse echtpaar Simon, twee fervente wandelaars, in de Ötztaler Alpen het buitengewoon goed bewaarde gemummificeerde lichaam van een man die omstreeks 3.300 voor Christus leefde. Op basis van de vindplaats werd de mummie Ötzi genoemd.

* De mummie lag op de Hauslabjoch in een rotskommetje aan de rand van de Niederjochferner gletsjer aan het einde van Ötztal. De vindplaats ligt op de grens van Oostenrijk en Italië op een hoogte van 3.210 meter.

* Ötzi is vermoedelijk gestorven door een jachtongeval of in een gewapend conflict. In zijn borstkas bij de linkerschouder zat een vuurstenen pijlpunt. Die ontdekte men pas een jaar na de vondst van de mummie. De schacht van de pijl was verwijderd maar de pijlpunt was blijven steken.

* Het schot van de pijl was waarschijnlijk niet meteen dodelijk, maar heeft vermoedelijk wel enkele uren of dagen in combinatie met uitputting tot zijn dood geleid.

* Otzi zou ongeveer 45 jaar geweest zijn, vrij oud voor die tijd. Hij had een tenger postuur en woog zo’n vijftig kilo.

Weetjes en feiten

  • Ötzi leefde omstreeks 3.300 voor Christus en strijdt nu met de Egyptische mummie Ginger om de titel ‘oudste menselijke mummie’.
  • In het darmstelsel van Ötzi bevonden zich de resten van twee soorten voedsel die hij kort voor zijn dood heeft gegeten: een stuk edelhertenvlees en een tarwesoort.
  • Ze zeggen dat er een vloek ligt op Ötzi!.. Een aantal mensen die direct of indirect bij het onderzoek en de vondst betrokken waren, zijn een tijdje  later overleden…
  • Meneer Simon, met zijn vrouw vinder van de ijsmummie, is in een ravijn gevallen en dagen later pas gevonden. De leider van het forensisch onderzoek is kort na dit onderzoek omgekomen door een auto ongeval.
  • Een bergbeklimmer die rondleidingen gaf op de vindplek van Ötzi kwam om door een lawine. En zo zijn er  nog verhalen van overledenen die te maken hadden met de vondst of het onderzoek. Waar of niet waar, wie zal het zeggen…
  • Het echtpaar Simon moest zelfs een gerechtelijke procedure beginnen om erkend te worden als de legitieme vinders. Helmut Simon overleed in 2004 op 67-jarige leeftijd na een val in een ravijn. Hij werd acht dagen later pas gevonden.
  • In 2008 kende de rechtbank aan mevrouw Simon 150.000 euro vergoeding toe.  Na een nieuw proces werd dit  bedrag in 2010 verhoogd naar 175.000 euro.
  • Acteur Brad Pitt heeft een tatouage van de contouren van de ijsmummie op zijn onderarm.
  • Een Oostenrijkse popartiest vernoemde zich naar Ötzi: DJ Ötzi, deze scoorde met ‘Anton aus Tirol’ een carnavalshit in de jaren ’90.

Ötzi museum

** De mummie werd eerst naar Innsbruck (Oostenrijk) gebracht. Toch is hij nu te bekijken in het Zuid-Tiroler archeologiemuseum in Bolzano (Italië). Gewoon omdat de vindplek een aantal meter over de grens van Italië bleek te liggen.

* Voor meer informatie in het archeologiemuseum in Bolzano … druk even op www.iceman.it

14 SEP 1960 WERD OPEC GEBOREN

‘The Petroleum Exporting Countries’, beter bekend met het letterwoord OPEC, is een samenwerkingsverband van veertien landen die netto olie uitvoeren. OPEC vormt in feite een kartel, dat door het veranderen van het aanbod van olie de prijs daarvan kan sturen.

olie* De OPEC werd op 14 september 1960, vandaag 62 jaar geleden, opgericht in Bagdad (Irak) op initiatief van Iran en Venezuela. Stichtende leden waren, naast Venezuela en Iran, Saoedi-Arabië, Irak en Koeweit.

* Die eerste vijf OPEC-oprichters hadden op dat moment een aandeel van 80% in de wereldwijde olie-exporten.

* Nadien voegden zich nog negen andere leden bij OPEC, waarvan er twee de organisatie weer hebben verlaten. Het hoofdkwartier van de OPEC bevindt zich sinds 1 september 1965 in Wenen.

* Landen die relatief veel olie produceren maar geen lid zijn van de OPEC zijn Brazilië, Canada, Mexico, Noorwegen, Oman, Rusland en de Verenigde Staten.

* OPEC werd bij ons vooral bekend door zijn olieboycot vanaf oktober 1973.  Aanleiding was de steun van westerse landen aan vijand Israël tijdens hun Yom Kipoeroorlog tegen Egypte/Syrië.  De olieprijzen stegen daardoor met 70%.

  • Een litertje benzine aan de pomp kostte bij ons meteen dubbel zoveel. 14 B-frank (0,35 €) als ik me goed herinner, dezelfde prijs als een pintje bier in een gewoon café. Pilsbier en benzine hanteerden vrijwel steeds dezelfde prijs.
  • De autoloze zondagen (geen verkeer meer op zondag) werden een feit. De boycot duurde tot juli ’74. De OPEC-landen leden immers teveel verlies. Voor de westerse consument bleven de prijzen echter even hoog. ‘De Staat’ bouwt niet graag af.

* De tweede oliecrisis kwam er in 1979 door de onrust in Iran. Toen moest de sjah vluchten om plaats te maken voor de geestelijke leider ayatollah Khomeini. Opnieuw gingen de olieprijzen in het Westen omhoog.

* Sinds 2015 lijkt het grote tijdperk van OPEC ten einde. De aangesloten landen geraakten het niet meer eens over de omvang van hun productie.

* Het grootste obstakel vormt Saoedi-Arabië, de grootste producent. Die wil zijn marktaandeel verdedigen en vooral de dure schalie-olie van Amerikaanse producenten uit de markt drukken door het hanteren van lage olieprijzen.

* En dan was/is er natuurlijk ook nog de snelle opkomst van andere energiebronnen als gas-, zonne-, wind- en kernenergie.

*** Poetin heeft intussen zijn olie- en roebelverhaal geschreven- dagelijks te volgen in de media…

(bewerkt uit Historiek en Wikipedia)

De ‘grot van Lascaux’

De  ‘grot van Lascaux’

Op 12 september 1940 ontdekken vier Franse tieners de zogenaamde grot van Lascaux. De grot werd wereldberoemd vanwege een grote hoeveelheid prehistorische schilderingen die op de wanden te vinden zijn.

* De grot van Lascaux bevindt zich in het dal van de Vézère bij Montignac en is wereldberoemd vanwege de grote hoeveelheid goed geconserveerde schilderingen.

* De kunstwerken dateren uit het paleolithicum. Ze werden voor zover bekend tussen de 15.000 en 10.000 jaar geleden gemaakt.

* De grot wordt ook wel de “Sixtijnse Kapel van de paleolithische kunst genoemd. Sinds 1979 staat de grot op de werelderfgoedlijst van Unesco.

* Waarom de schilderingen duizenden jaren geleden werden gemaakt is nog altijd niet helemaal duidelijk. Volgens sommige wetenschappers gebeurde dat door priesters of sjamanen. Zij zouden Moeder Aarde ermee willen aanporren om de mensen geluk en voedsel te geven.

De ontdekking

* Vier tieners ontdekten de grot doordat er een boom was omgewaaid die daarmee een gat blootlegde. De vier vrienden kropen door het gat en ontdekten de tekeningen al vrij snel in het licht van een kleine olielamp.

* Een dag later keerden de tieners terug met betere lampen. Drie dagen na de vondst brachten ze uiteindelijk een van hun leraren van de vondst op de hoogte en daarna verspreidde het nieuws zich snel.

* In 1961 reeds werd de grot van Lascaux gesloten voor het publiek omdat de schilderingen, door de verstoring van de atmosfeer en belichting, door algen werden aangetast. Voor toeristen werd in de nabijheid van de grot voor een replica gezorgd.

(meer op Historiek je gids in de geschiedenis – rood drukken)

DE DEMOCRATIE STERFT IN CHILI

De Amerikaanse 9/11 2001 (waarover morgen meer) staat niet alleen als belangrijks nieuwsfeit in de geschiedenis. 28 jaar eerder was Chili wereldnieuws , ook op een 9/11…

399px-Stamp_Salvador_Allende ** Op 9 sept 1973 werd de democratisch verkozen socialistische president Salvador Allende (foto L) door de gewapende strijdkrachten van generaal Pinochet opzij gezet.

* Allende overleefde de staatsgreep niet. Tegen een overwicht van coupplegers stierf hij strijdend voor zijn idealen.

* Allende won in 1970 de democratisch verlopen verkiezingen. Zeer tegen de zin van Richard Nixon, de Amerikaanse president.

* ‘De zaken in Chili zijn te belangrijk om ze aan de communistisch gezinde Chileense kiezers over te laten’, meldde Henry Kissinger, Amerikaans minister van buitenlandse zaken.

* Allende was populair bij het volk. Hij zorgde voor gratis maaltijden in de scholen, reguleerde de melkprijzen, bevroor de huurprijzen en begon aan een voorzichtige landhervorming. Toen hij ook overging tot nationalisatie van de koperindustrie waren de Amerikaanse eigenaars ervan not amused.

 

Golpe_de_Estado_1973 topelement128

 

* Door obstructie en sabotage door de rechtse oppositie verslechterde de Chileense economie. Op 29 juni 1973 was er een eerste poging tot staatsgreep. 800 000 mensen protesteerden in de hoofdstad Santiago.

 

Knipsel657 Knipsel157

* Pinochet (boven r) pleegde 11 september 1973 de definitieve staatsgreep. Hij bombardeerde het presidentiële paleis èn viel arbeidswijken aan waar Allende-aanhangers zich hevig verzetten. De president stierf al vechtend. En met hem de democratie in Chili.   (bewerkt uit Wikipedia)

Zout hield ‘Dode Zeerollen’ intact

In elf grotten vlakbij de Dode Zee werden tussen 1947 en 1956 in totaal meer dan 900 documenten gevonden. Ze bevatten voornamelijk Hebreeuwse teksten uit de ontstaansperiode van het Jodendom en zijn de oudste Bijbelse teksten die ooit gevonden zijn.

* De Dode Zee-rollen omvatten een collectie van meer dan 900 documenten, inclusief ruim 200 geschriften over de Tenach (het Oude Testament). De rollen moeten niet gezien worden als bron van het Christendom. Hoewel de teksten gaan over het leven ten tijde van Jezus, wordt de zoon van God, of zijn volgelingen nergens bij naam genoemd.

390px-1QIsa_b 390px-Qumran

* Boeken die voor de eeuwigheid zijn geschreven, gaan best ook eeuwen mee. Een analyse van tweeduizend jaar oud perkament leert dat we nog heel wat kunnen leren van ambachtslieden en ingenieurs uit de oudheid.

* Hoe maak je dat handgeschreven documenten zo lang mogelijk de tand des tijds kunnen doorstaan?… Je stopt ze in potten die je vervolgens verstopt in grotten.

* Dat is althans waarvoor de joden kozen die omstreeks het begin van de jaartelling in Qumran woonden (foto R – een dorpje vlak bij de Dode Zee, nu een ruïne). Met succes, want zo bleven hun heilige geschriften uit de handen van de Romeinen – en van iedereen daarna.

*** Tot … herders in 1947 alsnog op de historische en religieuze schat stuitten, sindsdien beroemd als de Dode Zee-rollen.

* Maar de rollen (liefst negenhonderd) kregen ook een speciale behandeling om het perkament zo goed mogelijk te bewaren.

* Een van de bekendste en best geconserveerde rollen is de Tempelrol, waarvan het schrijfoppervlak nog helderder is dan bij de andere. Wetenschappers weten nu dankzij een reeks microscopische analyses hoe dat komt.

* Het perkament werd voor gebruik ingewreven met droge zouten afkomstig van gesteenten – droog gepekeld , eigenlijk. Opvallend: het conserveringsmiddel blijkt niet afkomstig uit de Dode Zee, waar zouten door indamping kunnen ontstaan. Vanwaar dan wel, is nog … onbekend.

THE GAMES MUST GO ON

In 1936 werden de Olympische Spelen in Berlijn gehouden. De Spelen van Hitler en zijn nazi’s, zoals ze achteraf werden genoemd. In 1972 kreeg Duitsland, intussen opgedeeld in Oost- en West Duitsland, een nieuwe kans. West-Duitsland organiseerde de Spelen in München.

Sport, 1972 Olympic Games in Munich, A general view of the Opening Ceremony in the Olympic Stadium (Photo by Popperfoto/Getty Images)* De ambitie om de bezoedelde editie van Berlijn 1936 uit te wissen was groot. Duitsland wou de wereld tonen hoe goed het nu wel ging in het westelijk deel van het land, dankzij het ‘wirtschaftwunder’ van de Duitse heropbouw.

* De sfeer was enorm enthousiast in München tot … die vroege morgen van 5 september, vandaag precies 50 jaar geleden.

* Acht leden van ‘Zwarte September’, een Palestijnse terreurgroep, klommen over de muren van het Olympisch dorp, gehuld in trainingspakken en met sporttassen onder de arm.

MunichIsraeliOlympicFront* De Israëlische atleten werden verrast in hun appartementen. Twee van hen boden verzet en werden onmiddellijk neergeschoten.

* De Uruguaanse atleten, die ook in het appartement verbleven, mochten ongedeerd vertrekken.

* De gijzeling was duidelijk gericht op Israëlische atleten. Israël was in die periode in conflict met Egypte, Jordanië, Libanon, Syrië en voornamelijk met de Palestijnen, hun naaste buren.

* De gijzelaars eisten de onmiddellijke vrijlating uit Israëlische gevangenissen van 243 Palestijnse gevangenen én van twee leden van de Rote Armee Fraktion (RAF).

* De toenmalige Israëlische premier Golda Meir verklaarde ferm dat ‘Israël niet met terroristen onderhandelt’.

* West-Duitsland kon bekomen dat de gijzelnemers, zonder gijzelaars, met het vliegtuig naar Caïro konden vertrekken.

Connollystraße_31_-_Gedenktafel* Toen de gijzelnemers ontdekten dat er geen piloten aan boord waren in het klaarstaande vliegtuig, begonnen ze in het wilde weg op politie en atleten te schieten en gooiden ze een handgranaat.

* De 11 gegijzelden kwamen daarbij om en ook vijf van de acht terroristen werden gedood. Een waar bloedbad.

*** Deze gebeurtenis dreunt tot op de dag van vandaag nog door in de Olympische geschiedenis, vooral omdat IOC-voorzitter Avery Brundage op 6 september 1972 het legendarische `The Games must go on` sprak. lees meer

Londen brandt

De grote brand van Londen (Great Fire of London) was een verwoestende brand die duurde van 2 tot 5 september 1666 in Londen City.  87 kerken en 70.000 van de 80.000 huizen werden met de grond gelijkgemaakt.

763 *** In Londen vonden tussen 30 augustus en 4 september 2016 festiviteiten plaats in het kader van de 350ste verjaardag van de Grote Brand.       (foto’s en bewerkte tekst uit ‘Historiek’)

* De echte brand in 1666 begon in het oosten van de stad, in het huis van Thomas Faryner, de bakker van King Karel II. Die was vergeten het vuur in zijn oven te doven voor hij naar bed ging. Kort na middernacht zouden smeulende asresten een stapel hout in brand gezet hebben.

index0000* De meeste gebouwen in Londen waren destijds uit brandbaar materiaal opgetrokken, hout en stro. Daarbij was de zomer erg heet en droog geweest. De rondvliegende vonken werden aangewakkerd door een felle oostenwind, waardoor naastliggende panden vlam vatten en de brand zich zeer snel uitbreidde. Daarbij kwam nog dat de huizen zeer dicht opeen stonden en de straten zeer smal waren waardoor het vuur eenvoudig kon overslaan.

* Op de vierde dag doofde het vuur uit zichzelf bij gebrek aan brandstof. Nog weken was de grond onbegaanbaar door de resthitte en keldervoorraden steenkool en hout zouden nog vele maanden nasmeulen.

* Ruim 80% van de stad werd in de as gelegd. Het aantal slachtoffers was volgens de officiële bronnen echter erg gering. Slechts van een zestal mensen kon vastgesteld worden dat ze omgekomen waren. Er was echter nog geen burgerlijke stand of woonregister

* Een gunstig gevolg van de brand was de beëindiging van de pest die Londen daarvoor had geplaagd. De ratten waren wellicht grondig verdelgd.

399px-Great_Fire_London* Voor Londen betekende de brand een volledige verandering van architectuur. Het zou lang duren voor het open terrein helemaal was opgevuld. Het verhaal dat de stad heel snel weer was opgebouwd, is een legende die door de Engelse regering was verzonnen.

* De Grote Brand leidde tot de heropbouw van Londen. Het hout werd vervangen door bakstenen als bouwmateriaal. Er werd ook een georganiseerde brandweerdienst en verzekeringsindustrie op poten gezet. De beroemde Saint Paul’s Cathedral werd heropgebouwd in een barokke stijl.

mars op washington

Op 28 augustus 1963 werd de grootste protestmars uit de Amerikaanse geschiedenis gehouden. Tussen 200.000 en 300.000 mensen, voor driekwart met een donkere huidskleur, namen eraan deel. Want als dominee Martin Luther King je roept, blijf je niet thuiszitten, was de tendens onder de anti-apartheidsactivisten van toen.

Knipsel 11* Net als Gandhi voerde King geweldloze protesten voor gelijke burgerrechten voor blank en zwart. Aan de door hem georganiseerde stakingen en marsen namen vaak ook veel blanke Amerikanen deel. De jonge Bob Dylan, een adept van King, was er ook bij.

* De later legendarisch geworden ‘Mars op Washington’ eindigde op de trappen van het Lincoln Memorial . Daar hield King zijn memorabele speech ‘I have a dream’ waarin hij de hoop uitsprak dat mensen wel op hun gedrag maar niet op hun huidskleur beoordeeld zouden worden.

* De kracht van zijn beroemde rede sloeg niet alleen aan bij de deelnemers maar had/heeft een geweldige impact in de hele wereld. Want deze speech wordt terecht gezien als het hoogtepunt van de Amerikaanse burgerrechtenbeweging. Voor zijn toespraak kreeg King in 1964 de Nobelprijs voor de Vrede.

washington-abraham-lincoln-monument.1772.c712** Lang voor dominee King was president Lincoln al een iconische figuur voor de zwarte gemeenschap in Amerika.

Zijn imposant monument staat in Washington. Na het uitbreken van de Amerikaanse Burgeroorlog schafte Lincoln op 18 dec 1865 de mensonwaardige slavernij radicaal af. Daarom dus.

* Daarmee waren de raciale problemen echter niet opgelost. De slavernij bestond niet meer, maar de apartheid bleef de schande voor de Amerikaanse maatschappij.

Vooral in de zuidelijk staten bleef er nog geruime tijd een strikte rassenscheiding in scholen, kerken en winkels. Er waren ook nog aparte wachtrijen en toiletten. Zelfs met de bus reizen verliep gescheiden. Lees het volgende ook maar …

** Grote bekendheid verwierf King reeds in 1955. Toen weigerde de zwarte Rosa Parks haar plaats in de bus af te staan aan een blanke, wat verplicht was in de staat Alabama. De politie werd er bij geroepen en Parks kreeg een boete.

images109* Ze weigerde te betalen, werd gearresteerd en in februari 1956 berecht voor verstoring van de openbare orde.

* King organiseerde prompt een protest en een grootschalige boycot van het openbaar vervoer. Na bijna 400 dagen van onderhandelen had hij succes: de wet werd veranderd!

*** Op 4 april 1968 werd Martin Luther King op het balkon van het Lorraine Motel in Memphis, Tennessee vermoord.

* En hoe het sinds 2020 de gekleurde medemens vergaat in de USA weten we onderhand wel. Black Lives Matter heeft heel veel in beweging gebracht, maar lang niet genoeg. De realiteit bewijst het nog dagelijks…

VERWOESTENDE KRAKATAU

In de nacht van 26 op 27 augustus 1883, vandaag 139 jaar geleden, maar o nog fris in het geheugen van ouderen geprent, vond dé grote uitbarsting van de Krakatau plaats. De berg rees op, scheurde open en stortte in, waarna de zee in het gapende gat stroomde. Het gevolg was een catastrofale explosie.

Knipsel Krakatau* Er ontstond meteen een tsunami … tot 30 meter hoog. Vloedgolven overspoelden de kusten van Java en Sumatra. Ruim 36.000 mensen verloren het leven. Complete steden en dorpen werden weggespoeld. De uitbarsting ging met zoveel geweld gepaard dat de trommelvliezen van zeelui in de buurt barstten. Het gebrul en geknal was hoorbaar tot in Australië.

* De schokgolven in de atmosfeer waren zo krachtig dat ze zeven keer geregistreerd werden. In totaal gingen de golven 3½ keer de aarde rond.

* Er rees een aswolk uit de berg die 50 kilometer hoog steeg en de omgeving in diepe duisternis dompelde. Door de enorm grote hoeveelheid stof die in de atmosfeer terechtkwam, daalde het volgende jaar de gemiddelde temperatuur wereldwijd met 1,2 graden Celsius.

ANAK KRAKATAU

data39664281-d75190** Op 22 december 2018 (gisteren?!) vond er weer een tsunami in de Straat van Soenda plaats die de westkust van Java trof en honderden doden eiste.

* Het gevolg van een uitbarsting van de Anak Krakatau, overblijfsel van de grote berg uit 1883, en een daaropvolgende onderzeese aardverschuiving.

DE SCHREEUW ?

** In 2003 beweerden Amerikaanse astronomen onder leiding van Donald W. Olson, dat de buitengewoon rode hemel op het schilderij De Schreeuw (geschilderd in 1893 door de Noorse schilder Edvard Munch) geïnspireerd was door de uitbarsting van de Krakatau in 1883. De uitbarsting zorgde namelijk voor opmerkelijke zonsondergangen in de hele wereld.

 

* Meer weten? Op rood drukken! Wikipedia vertelt er alles van.

1 2 3 10