VUREN ziet VERDER . 201

VUREN ziet VERDER . 201

EEN FOUT van
MEER DAN 400 JAAR OUD !
Een aantal gemeenten van het zogenaamde Merodegebied doen dit weekeinde mee aan de Vlaamse actie archeologie en dat met een aantal oude “schansen.”

Het is inderdaad de moeite waard dat op deze bijna verdwenen elementen in ons landschap of zeker op de overblijfselen ervan de aandacht wordt gevestigd , want ooit waren ze in de vele oorlogstijden die onze voorouders hier hebben meegemaakt bakens van grotere veiligheid . Dat woord SCHANS is daarom bewaard in vele toponiemen of plaatsnamen , ook in onze gemeente.
Maar niet alleen de plaatsen zijn archeologisch , ook het woord zelf is interessant om het archeologisch te onderzoeken…..hoe lang bestaat het al?? Hoe klonk het vroeger? Bestaat het woord 500 jaar , of 1000 , of meer dan 5000 zoals vele woorden die wij kunnen terugvinden in onze Indogermaanse taalgeschiedenis?

 

Wat blijkt uit filologisch onderzoek ? Daaruit blijkt dat het woord pas in het Nederlands verschijnt in 1566. Het is jonger dan onze kerktoren , en het zou kunnen komen vanuit het middelnederduits , want daar bestond het al vroeger . Het woord skans of schans is daar eveneens een begrip dat te maken heeft met “verdedigen , verzamelde takkenbossen of een muurtje, een gracht rond een stadje of een boerderij” en het is ook in het moderne Duits in gebruik gebleven als Schanze. Er is daar zelfs in de sportsector een nieuwe woord mee gevormd ….de Springschanze bij het skispringen. En heette het verblijf van Hitler in Berchtesgaden ook niet die “Wolfschanze” ? Een omgeving om zich te beschutten tegen de wolven!
Alleen in het Nederlands heeft het woord ook nog een afgeleid werkwoord doen ontstaan , namelijk “verschansen “! Dat woord bestaat op die wijze in geen enkele àndere taal.
Eigenaardig is ook dat het woord NIET bestaat in de andere Germaanse talen en dat het nooit is aangetroffen in het Oud-Germaans , noch in andere Indogermaanse talen.
Maar er is wel nog iets bijzonders mee gebeurd .
In een deel van het Nederlandse taalgebied , namelijk in de Antwerpse Kempen , werd het woord al sinds honderden jaren foutief gebruikt als “ schRans” , met een overbodige R. Waarschijnlijk hebben de eerste foutgebruikers ook gedacht aan een schansgracht die als een kRans rond het huis was gegraven….en zo is het woord ook foutief aan die “r” geraakt. Dit foutief gebruik wordt in de Antwerpse Kempen al eeuwen meegesleept zodat het zelfs in een aantal oude hoevenamen is binnengeslopen .
Aan de ene kant zou je je afvragen : is het nu het moment niet om dat foutieve gebruik in plaatsnamen en straatnamen aan te passen? Vooral het meervoud “schransen “ is moeilijk omdat het verwarrend is want het valt samen met het wel juiste Nederlandse werkwoord , dat betekent “ te snel en overvloedig eten “ , maar van de andere kant is er ook de bedenking : is iets dat al vierhonderd jaar lang foutief wordt gebruikt , nog voor verbetering vatbaar????

 

En als troost voor de kempenaren die zouden volharden in het foutieve : ook in Friesland blijkt de variante met R soms op te duiken , maar Fries is dan weer geen Nederlands!  (foto LV)
Louis VUREN, filoloog.