Van kerk tot supermarkt

Voorbeelden van kerken die een nieuwe bestemming krijgen zijn in buurland Nederland legio. Vlaanderen kampt met een achterstand, ook al lijkt er beterschap op komst. Een muzikale actie aan een Gentse Kerk vestigde de aandacht op dit onderwerp.

Met precies 18 zijn ze, de violisten die ooit de befaamde Koningin Elisabethwedstrijd gewonnen hebben. Eentje onder hen, de inmiddels 71 jarige Mikhail Bezverkhni, een man met Russische roots, geeft elke dag een gratis concert vlak voor de Sint-Annakerk in Gent. Bach, Sibelius of Mendelssohn, ze staan steevast op het programma.

“Zolang ik het nodig acht”, benadrukt de grootmeester. Een vergaande ontevredenheid motiveert deze diepgelovige man. De kerk waarvoor hij speelt, krijgt een zogenaamde herbestemming. Over afzienbare tijd zou een supermarkt (zie onder Roeselare) openen in dit gebouw. En dat vindt  Bezverkhni onaanvaardbaar.

Voor hem moet de kerk haar religieuze functie behouden. Ze kan ook dienen voor muziek, want de akoestiek er is naar verluidt voortreffelijk. Pas wanneer de supermarkt-plannen afgevoerd worden geeft de violist er de brui aan, benadrukt hij.

Ontkerkelijking

Onrechtstreeks brengt Mikhail Bezverkhni met zijn dagelijkse concerten de kwestie van de herbestemming van religieuze gebouwen in de kijker, een problematiek die zich de komende jaren steeds scherper zal aftekenen.

Het gebruik van kerken en andere religieuze gebouwen zal nog drastischer verminderen. Welke bestemming geef je er dan aan? Want niet zelden is er zelfs sprake van absolute onbruik. Leegstand dus.

Gentse voorbeeld

De nieuwe bestemming van de Sint-Annakerk maakt deel uit van een breder plan dat de stad Gent een tweetal jaar geleden opstelde. Zomaar even 17 van de 46 kerken die op het grondgebied aanwezig zijn zullen op termijn een nieuw doel krijgen. Toch blijkt de herbestemming ontzettend traag te verlopen.

Vanuit de Vlaamse regering werd de kerkbesturen gevraagd een meerjarenplan op te stellen. Op korte termijn zouden een twaalftal kerken de deur sluiten. In nog eens 40 andere wordt de optie “ernstig overwogen”.

Ook geven 41 kerkfabrieken aan hun infrastructuur in grote mate te zullen openstellen voor andere activiteiten. En dat is vrij weinig als men weet dat Vlaanderen zo’n 1.800 kerken telt.

Door de politieke sturing zullen steeds meer gevallen van herbestemming zich opdringen. Een onvermijdelijk gevolg voor een ooit zo religieuze samenleving  waar vandaag nog slechts 5% van de mensen verklaart wekelijks een kerk te bezoeken.

Het valt ook niet uit te sluiten dat sommige kerken, eens gesloten, ook daadwerkelijk afgebroken worden. Een piste die enkel bij niet-beschermde gebouwen bewandeld kan worden.

Zelfs mocht de commerciële bestemming van de Sint-Annakerk in Gent afspringen, zou afbraak geen optie zijn. Het gebouw werd in 1980 beschermd als monument en maakt deel uit van een beschermd stadszicht. Een magere troost voor Mikhail Bezverkhni.

1.800 kerken

Volgens de Atlas van het Religieus Erfgoed in Vlaanderen is 8% van deze 1.800 parochiekerken niet meer in gebruik of zijn er nog slechts één of twee gebruiksmomenten per week. En dit maakt het prijskaartje behoorlijk bitter.

De procedure om zo’n nieuwe bestemming te bewerkstelligen is in het geval van katholieke kerken complexer dan bij protestantse. Het gebouw is immers gewijd, waardoor het eerst ontwijd moet worden, wat vaak een omslachtige en tijdrovende aangelegenheid is.

Voor protestantse kerkgebouwen dragen protestantse geloofsgemeenschappen de (financiële) verantwoordelijkheid. Deze realiteit stimuleert kordate en vooral snellere beslissingen.

Haalbaarheidsstudie

Toch beweegt er wat. Sinds 2016 kunnen steden, gemeenten of kerkbesturen aankloppen bij het Projectbureau Herbestemming Kerken voor een haalbaarheidsstudie. Beslist men een bepaald traject in te slaan, dan wordt heel wat administratieve rompslomp uit hun (plaatselijke) handen gehaald.

Inmiddels dienden zich 83 kerken aan voor het uittekenen van zo’n traject. Een al bij al bescheiden stroomversnelling, zeker in vergelijking met wat al jaren in Nederland wordt vastgesteld.

* Boekhandel Dominicanen, gevestigd in een voormalige kerk in Maastricht (R) en de kerk van Hoeselt (L) worden vaak als symbool van een geslaagde herbestemming beschouwd.

Sommigen hopen dat het grootwarenhuis in de Sint-Annakerk een zelfde weg opgaat. De toekomst zal het uitwijzen.  – Buro: MV – uit Voertaal –